Risk değerlendirmesi

1. Giriş - Risk Değerlendirmesinin Kurumsal Önemi
İş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemlerinin temelini risk değerlendirmesi oluşturmaktadır. Kurumların sürdürülebilirliği, çalışan sağlığının korunması, hukuki yaptırımların önlenmesi ve operasyonel sürekliliğin sağlanması açısından risk değerlendirmesi stratejik bir faaliyettir.

İş güvenliği uzmanı; yalnızca mevzuata uyum sağlamakla görevli değildir. Aynı zamanda üst yönetime rehberlik eden, iş süreçlerini analiz eden, potansiyel kayıpları önceden öngören ve güvenlik kültürünün yerleşmesini sağlayan kritik bir yönetsel aktördür.

Bu doküman, risk değerlendirmesi sürecini başlangıçtan revizyon aşamasına kadar kronolojik olarak ele almakta; her adımı örneklerle açıklamakta ve yöneticilerin karar alma süreçlerine katkı sağlayacak bir bakış açısı sunmaktadır.

2. Yasal Çerçeve ve İş Güvenliği Uzmanının Sorumluluğu
Risk değerlendirmesi faaliyetleri;
* 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
* Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği
* İlgili sektör mevzuatları, çerçevesinde yürütülmektedir.

İş güvenliği uzmanı bu kapsamda:
* Risk değerlendirmesi çalışmalarını planlamak,
* Ekibi koordine etmek,
* Metodolojiyi belirlemek,
* Dokümantasyonu oluşturmak,
* Uygulamayı takip etmek,
* Revizyonları yönetmek, ile yükümlüdür.

Yönetici Perspektifi:
Risk değerlendirmesi, yalnızca teknik bir faaliyet değil; bütçe planlaması, yatırım kararları ve operasyonel stratejiler üzerinde doğrudan etkisi olan bir yönetim aracıdır.

3. Sürecin Başlatılması - Organizasyonel Hazırlık
3.1. Ekip Oluşturulması
İş güvenliği uzmanı süreci tek başına yürütmez. Aşağıdaki paydaşlardan oluşan bir ekip kurar:
* İşveren veya işveren vekili
* İşyeri hekimi
* Bölüm yöneticileri
* Çalışan temsilcileri
* Bakım-onarım sorumluları

3.2. Kapsamın Belirlenmesi
Risk değerlendirmesi;
* Tüm tesis,
* Belirli bir üretim hattı,
* Yeni kurulan bir bölüm,
* Taşeron faaliyetleri, için ayrı ayrı planlanabilir.

Örnek:
Yeni açılan bir metal işleme atölyesinde risk değerlendirmesi, yalnızca üretim alanı değil; hammadde deposu, forklift yolları, bakım odaları ve kimyasal depolama alanlarını da kapsayacak şekilde planlanır.

4. Tehlikelerin Belirlenmesi - Sahaya Dayalı Analiz
Bu aşama risk değerlendirmesinin temelini oluşturur.
4.1. Saha Gözlemleri
İş güvenliği uzmanı:
* Üretim alanlarını gezer,
* Çalışanları gözlemler,
* Proses akışlarını inceler,
* Makine yerleşimlerini değerlendirir.

4.2. Doküman İncelemesi
* Kaza kayıtları
* Ramak kala bildirimleri
* Bakım raporları
* Eğitim tutanakları
* Kimyasal güvenlik bilgi formları (MSDS)

4.3. Çalışan Görüşmeleri
Çalışanlardan alınan geri bildirimler çoğu zaman kritik riskleri ortaya çıkarır.

Örnek:
Bir depo çalışanı, forkliftlerin kör noktalarda hızla ilerlediğini belirtmiş; yapılan saha incelemesinde yaya yollarının çizilmediği ve aynaların bulunmadığı tespit edilmiştir.

5. Risklerin Analizi - Olasılık ve Şiddet Değerlendirmesi
Belirlenen her tehlike için şu sorular sorulur:
* Bu olay ne sıklıkla gerçekleşebilir?
* Gerçekleştiğinde ne kadar ciddi sonuç doğurur?

5.1. Risk Matrisi Kullanımı
Genellikle 5x5 matris tercih edilir:
* Olasılık: Çok düşük → Çok yüksek
* Şiddet: Hafif yaralanma → Ölüm

5.2. Önceliklendirme
Yüksek riskler derhal ele alınır. Orta riskler planlı şekilde azaltılır. Düşük riskler izleme altına alınır.

6. Kontrol Tedbirlerinin Planlanması - Yönetim Kararları
İş güvenliği uzmanı önlemleri hiyerarşik sırayla önerir:
* Tehlikeyi ortadan kaldırma
* İkame (daha az tehlikeli yöntem)
* Mühendislik kontrolleri
* İdari kontroller
* Kişisel koruyucu donanım

6.1. Yönetimle Stratejik Değerlendirme
Bu aşamada;
* Yatırım gerektiren önlemler,
* Duruş süreleri,
* İnsan kaynağı ihtiyacı, üst yönetime raporlanır.

Örnek:
Pres makinesine ışık bariyeri kurulması için bütçe talebi hazırlanır; yatırımın iş kazası maliyetlerini nasıl azaltacağı yönetim kuruluna sunulur.

7. Aksiyon Planlarının Oluşturulması
Her risk için:
* Yapılacak faaliyet,
* Sorumlu kişi,
* Tamamlanma tarihi,
* Gerekli kaynak, belirlenir.

Örnek Aksiyon Planı:
Faaliyet: Forklift yollarının çizilmesi
Sorumlu: Bakım Müdürü
Termin: 15 gün
Kaynak: Boya ve işçilik bütçesi
İş güvenliği uzmanı bu planların uygulanmasını takip eder ve üst yönetime düzenli rapor sunar.

8. Eğitim ve İletişim - Güvenlik Kültürünün Yayılması
Risk değerlendirmesi sonuçları çalışanlara aktarılmadan etkili olmaz.
8.1. Eğitim Faaliyetleri
* Bölüm bazlı eğitimler
* Toolbox konuşmaları
* Tatbikatlar

8.2. Görsel İletişim
* Uyarı levhaları
* Proses talimatları
* Acil durum krokileri

Örnek:
Kimyasal kullanım riskleri için operatörlere özel MSDS eğitimi verilir ve depolama alanlarına renkli etiketleme sistemi uygulanır.

9. İzleme, Denetim ve Revizyon Süreci
Risk değerlendirmesi yaşayan bir dokümandır.
9.1. Periyodik Gözden Geçirme
* Yılda en az bir kez,
* Yeni makine alındığında,
* Kaza meydana geldiğinde,
* Proses değiştiğinde, mutlaka revize edilir.

9.2. İç Denetimler
İş güvenliği uzmanı saha denetimleri yapar, uygunsuzlukları kayıt altına alır ve düzeltici faaliyet başlatır.

Örnek:
Yeni kurulan kaynak hattında duman emiş sisteminin yetersiz olduğu tespit edilerek risk değerlendirmesi güncellenir.

10. Yönetim Raporlaması ve Stratejik Katkı
Son aşamada iş güvenliği uzmanı;
* Yüksek risklerin durumu,
* Açık aksiyonlar,
* Tamamlanan yatırımlar,
* Kaza istatistikleri, ile üst yönetime kapsamlı rapor sunar.

Bu raporlar;
* Bütçe planlaması,
* Yeni yatırım kararları,
* Personel ihtiyacı,
* Taşeron seçim kriterleri, gibi kritik konularda doğrudan girdi sağlar.

Risk değerlendirmesi, işletmenin operasyonel verimliliğini ve kurumsal itibarını koruyan stratejik bir kontrol mekanizmasıdır. İş güvenliği uzmanının profesyonel yaklaşımı, yalnızca kazaların önlenmesini değil; aynı zamanda sürdürülebilir büyümenin desteklenmesini sağlar.


Kaynaklar:
* https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=16923&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
* https://chatgpt.com
* https://gemini.google.com