İş sağlığı ve güvenliği (İSG) süreçlerinin en kritik ayağı olan "Rehberlik" görevi, işletmemizin sürdürülebilirliği ve çalışan güvenliği için stratejik bir danışmanlık hizmetidir. Bu rapor, mevzuatta tanımlanan rehberlik görevlerini kurumsal bir perspektifle detaylandırmaktadır.
1. Planlama ve Tasarım Süreçlerinde Stratejik Rehberlik
İş güvenliği uzmanı, işletmedeki her türlü teknik ve organizasyonel değişikliğin İSG mevzuatına uygunluğunu denetler ve yönetime yön verir. Bu aşama, sorunlar ortaya çıkmadan önce "tasarım yoluyla güvenlik" ilkesini uygulamayı hedefler.
Tasarım ve Teçhizat Seçimi: Yeni bir üretim hattı kurulurken veya makine alımı yapılırken, teçhizatın teknik özelliklerinin güvenliğe uygunluğunu analiz eder.
Örnek:
Yeni Makine Kurulumu: Bir fabrikaya yeni bir paketleme makinesi alınırken, İSG uzmanının makinenin acil durdurma butonlarının yerleşimini ve hareketli parçalarındaki muhafazaların Avrupa Standartlarına (CE) uygunluğunu henüz satın alma aşamasında denetlemesi.
1. Mevzuat ve Standartlara Uyumluluk
Seçilecek her türlü teçhizatın ve yapılacak tasarımın yasal bir zemini olmalıdır.
CE İşareti: Avrupa Birliği ve Türkiye standartlarına uygunluğu gösteren "CE" işareti aranmalıdır.
Yönetmelikler: İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’ne tam uyum sağlanmalıdır.
Teknik Standartlar: İlgili ekipmanın (varsa) EN, ISO veya TSE standartlarına uygunluğu kontrol edilmelidir.
2. İkame (Substitution) Prensibi
Tasarım aşamasında, tehlikeli olanın yerine tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanın seçilmesi esastır.
Örnek: Gürültülü çalışan bir makine yerine, daha az desibel üreten bir modelin tercih edilmesi veya kimyasal bir süreçte daha az toksik madde gerektiren bir teknolojinin seçilmesi.
3. Ergonomik Tasarım
Ekipman ve çalışma alanı, çalışanın fiziksel ve zihinsel sınırlarına göre şekillendirilmelidir.
Antropometrik Veriler: Çalışma masası yüksekliği, uzanma mesafeleri ve koltuk ayarları kullanıcı grubunun fiziksel özelliklerine uygun olmalıdır.
Bilişsel Ergonomi: Kumanda panelleri, göstergeler ve acil durdurma butonları karmaşadan uzak, kolay anlaşılır ve erişilebilir olmalıdır.
4. Güvenlik Donanımları ve Koruyucular
Teçhizat seçilirken, güvenlik sistemlerinin ekipmana entegre olması (mühendislik önlemleri) gerekir.
Makine Koruyucuları: Hareketli parçalara erişimi engelleyen sabit veya hareketli muhafazalar bulunmalıdır.
Emniyet Sistemleri: Işık bariyerleri, çift el kumandaları ve acil durdurma (e-stop) mekanizmaları standart olarak teçhizatta yer almalıdır.
5. Operasyonel ve Bakım Kolaylığı
Tasarım, sadece üretim anını değil, bakım ve onarım süreçlerini de güvenli kılmalıdır.
LOTO (Kilitleme-Etiketleme): Ekipman, enerji kaynaklarının kolayca izole edilebileceği (kilitlenebileceği) yapıda olmalıdır.
Erişim Yolları: Bakım personeli için güvenli giriş noktaları ve platformlar tasarımın bir parçası olmalıdır.
İş Planlaması: İşin organizasyonu ve uygulanması aşamalarında riskleri minimize edecek metodolojik öneriler sunar.
Örnek:
Depo Yerleşim Planı: Depo raflarının diziliminde, forklift yolları ile yaya yollarının birbirinden fiziksel bariyerlerle ayrılması için mimari projeye teknik görüş verilmesi.
1. Hazırlık ve Risk Analizi
İşe başlamadan önce "Ne yapacağız?" sorusundan hemen sonra "Ne ters gidebilir?" sorusu sorulmalıdır.
İş Öncesi Risk Değerlendirmesi: Yapılacak işe özel riskler (yüksekte çalışma, elektrik, kimyasal teması vb.) belirlenmelidir.
Ramak Kala Kayıtları: Geçmişte o iş kolunda yaşanan küçük kazalar incelenerek plan revize edilmelidir.
2. Kaynak ve Ekipman Yönetimi
Doğru iş için doğru ekipmanın seçilmediği her plan, kaza için davetiye çıkarır.
KKD (Kişisel Koruyucu Donanım): İşe uygun maske, eldiven, kask veya emniyet kemeri planın ayrılmaz parçası olmalıdır.
Makine ve Cihaz Kontrolü: Kullanılacak iş makinelerinin periyodik kontrollerinin güncelliği kontrol edilmelidir.
3. Yetkinlik ve Eğitim
İş planında kimin çalışacağı, ne yapılacağı kadar kritiktir.
Sertifikasyon: Tehlikeli işlerde (örneğin vinç operatörlüğü veya kaynak işleri) sadece belgeli ve yetkin personel görevlendirilmelidir.
İşe Özgü Eğitim (Toolbox): İşe başlamadan hemen önce, o günkü saha koşullarına dair 5-10 dakikalık kısa bilgilendirme toplantıları yapılmalıdır.
4. Zaman ve Ergonomi Planlaması
Yorgunluk, iş kazalarının en büyük gizli nedenidir.
Dinlenme Araları: İş planı, çalışanın fiziksel ve zihinsel kapasitesini zorlamayacak şekilde, yeterli mola sürelerini içermelidir.
Vardiya Düzeni: Gece çalışmaları veya fazla mesai planlanırken biyolojik saat ve dikkat dağınıklığı hesaba katılmalıdır.
Kişisel Koruyucu Donanım (KKD): Çalışanların kullanacağı koruyucu ekipmanların seçimi, temini ve periyodik test süreçlerini yöneterek standartlara uyumu sağlar.
Örnek:
KKD Seçimi: Çok gürültülü bir ortamda çalışacak personel için rastgele bir kulaklık yerine, ortamın gürültü frekans analizi sonuçlarına göre en uygun ses sönümleme (SNR) değerine sahip kulaklığın seçilmesi.
1. Risk Analizi ve Hiyerarşi Kontrolü
KKD belirlemeden önce şu soru sorulmalıdır: "Bu riski KKD kullanmadan çözebilir miyim?" İş sağlığı ve güvenliğinde Kontrol Hiyerarşisi uygulanır:
Eliminasyon: Tehlikeyi tamamen yok et.
İkame: Tehlikeli olanı daha az tehlikeliyle değiştir.
Mühendislik Kontrolleri: İzolasyon veya havalandırma sağla.
İdari Kontroller: Çalışma sürelerini düzenle.
KKD: Eğer yukarıdakiler yetersizse son çare olarak belirlenir.
2. Ortam Ölçümleri ve Teknik Gereksinimler
Risk belirlendikten sonra, seçilecek ekipmanın teknik kapasitesi ölçümlere dayanmalıdır:
Gürültü: Ortam 90 dB ise, gürültüyü en az 80 dB altına düşürecek (SNR değeri uygun) bir kulaklık seçilmelidir.
Kimyasal: Maruz kalınan gazın türüne göre (A, B, E, K tipi) filtre belirlenmelidir.
Mekanik: Kesilme riski varsa, koruma seviyesi (Level B, C, D vb.) işe uygun olmalıdır.
3. "CE" İşareti ve Standart Uygunluğu
Belirlenen her donanım mutlaka CE işareti taşımalı ve ilgili EN (European Norm) standartlarına uygun olmalıdır.
Örnek: Bir emniyet kemeri sadece "kemer" olduğu için değil, EN 361 standardına sahip olduğu için seçilir.
4. Kullanıcı Uyumu ve Ergonomi
En iyi koruyucu, işçi tarafından "takılabilen" koruyucudur. KKD belirlenirken şu kriterler hayati önem taşır:
Antropometrik Uygunluk: Kişinin vücut ölçülerine (ayak numarası, kafa yapısı) tam oturmalıdır.
Konfor: Uzun süre kullanımda ağırlık veya terleme yapmamalıdır.
Çift Koruma Uyumu: Gözlük ve maske aynı anda takıldığında birbirinin sızdırmazlığını bozmamalıdır.
2. Yazılı Bildirim ve Hukuki Danışmanlık Mekanizması
İSG profesyoneli, sadece saha denetimi yapmakla kalmaz, aynı zamanda yönetimin yasal güvencesini sağlayacak dökümantasyon sürecini yürütür. Yazılı bildirim, hem çalışanı korur hem de işverenin "gözetim yükümlülüğünü" yerine getirdiğini kanıtlar.
Resmi Bildirimler: Alınması gereken tedbirler işverene yazılı olarak sunulur. Bu bildirimler çift nüsha olarak hazırlanıp imza altına alınarak resmi kayıt niteliği kazanır.
Örnek:
Tespit ve Öneri Defteri: Sahada tespit edilen açık bir elektrik panosunun ivedilikle kapatılması gerektiğinin onaylı deftere yazılması ve işverene imzalatılması.
1. Tespit ve Kayıt (Onaylı Defter)
Sürecin ilk ve en kritik adımı, tespit edilen eksikliğin Onaylı Deftere (Tespit ve Öneri Defteri) yazılmasıdır.
Yazım: İş güvenliği uzmanı, iş yerindeki eksikliği, riskin boyutunu ve çözüm önerisini deftere kaydeder.
İmza: Defter; iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve işveren (veya vekili) tarafından imzalanır.
Yasal Tebliğ: Deftere yazılan her madde, işverene resmen tebliğ edilmiş sayılır.
2. İşverene Makul Süre Tanınması
Eksikliğin giderilmesi için işverene bir zaman tanınmalıdır.
Acil Durumlar: Eğer durum "hayati tehlike" arz ediyorsa, süre verilmeden derhal müdahale edilmesi istenir.
Planlı Düzeltme: Hayati olmayan ancak mevzuata aykırı durumlar için işverene düzeltici faaliyet planı hazırlaması için makul bir süre verilir.
3. Çalışmanın Durdurulması Talebi
Eğer iş yerinde acil, hayati ve durdurulamaz bir tehlike söz konusu ise:
İş güvenliği uzmanı durumu işverene bildirerek işin durdurulmasını talep eder.
İşveren bu talebi yerine getirmezse süreç "Bakanlık Bildirimi" aşamasına geçer.
4. Bakanlığa Bildirim (Resmi Şikayet)
İşverenin, deftere kaydedilen hayati tehlikeleri veya acil önlemleri makul süre içinde yerine getirmemesi durumunda uzmanın yasal bildirimi zorunludur.
Nereye Bildirilir? Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın ilgili birimlerine (genellikle İSG-KATİP üzerinden veya dilekçe ile Rehberlik ve Teftiş Başkanlığına) bildirim yapılır.
Hangi Durumlarda? Sadece "hayati tehlike" arz eden ve işverenin önlem almadığı durumlar için bu yol izlenir.
Hukuki Destek: İş kazaları sonrası oluşabilecek hukuki süreçlerde işverene ve kurum avukatlarına teknik danışmanlık sağlar.
Örnek:
Mevzuat Güncelleme Bildirimi: Kişisel Verilerin Korunması veya yeni bir İSG yönetmeliği değişikliği sonrası, şirketin iç prosedürlerinin nasıl güncellenmesi gerektiğine dair yönetime teknik bir bilgi notu sunulması.
Kaza Sonrası Teknik Rapor: Bir iş kazası sonrası, kazanın oluş şeklini teknik verilerle açıklayan ve hukuki süreçte dayanak oluşturacak detaylı bir analiz raporunun şirket avukatlarıyla paylaşılması.
1. Olay Anı ve İlk Müdahale (Kritik Evre)
Bir kaza meydana geldiğinde atılacak ilk adımlar, ilerideki yargılamanın seyrini belirler.
Tespit ve Kayıt: Kazanın nasıl olduğu, o sırada hangi güvenlik önlemlerinin devrede olduğu ve uzman tarafından verilen talimatların (varsa) kayıtları hemen toplanmalıdır.
İş Kazası Bildirimi: Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve kolluk kuvvetlerine yapılan bildirimlerdeki teknik ifadeler uzman görüşüyle uyumlu olmalıdır.
2. Soruşturma Aşaması (Savcılık Süreci)
Savcılık, kazada bir ihmal olup olmadığını araştırırken uzmanı "şüpheli" veya "bilgi sahibi" sıfatıyla ifadeye çağırabilir.
İfade Verme: Bu aşamada bir avukat eşliğinde ifade vermek hayati önem taşır. "Sorumluluk bende değildi" demek yerine, "yasal yükümlülüklerimi yerine getirdim" diyerek somut delil sunulmalıdır.
Tespit Defteri Sunumu: İşverene yapılan yazılı bildirimlerin (onaylı defter suretleri) savcılığa sunulması, uzmanın sorumluluğunu yerine getirdiğinin en büyük kanıtıdır.
3. Bilirkişi İncelemesi ve Kusur Oranı
Hukuki sürecin kalbi burasıdır. Mahkeme veya savcılık tarafından atanan bilirkişiler bir kusur raporu hazırlar.
Teknik Savunma: Bilirkişi raporu hatalıysa, uzman ve avukatı bu rapora teknik itirazlarda bulunmalıdır.
İlliyet Bağı: Kazanın oluşumu ile uzmanın tavsiyesi arasında bir bağ olup olmadığı (illiyet bağı) sorgulanmalıdır.
4. Dava Süreçleri
Uzmanlar iki farklı dava türüyle karşılaşabilir:
| Dava Türü | Kapsamı | Risk |
| Ceza Davası | Taksirle yaralama veya ölüme sebebiyet verme. | Hapis cezası veya adli para cezası. |
| Tazminat Davası | İşçinin veya ailesinin açtığı maddi/manevi tazminat. | Rücu davaları (İşverenin ödediği tazminatı uzmandan istemesi). |
3. Olay Analizi ve Tekrarlanmayı Önleme Çalışmaları
Meydana gelen olumsuzluklardan ders çıkarılması, rehberlik görevinin "sürekli iyileştirme" kısmını oluşturur. Yaşanmış olaylar, gelecekteki kazaları engellemek için en değerli verilerdir.
Kaza ve Meslek Hastalığı Araştırması: Yaşanan iş kazalarının veya meslek hastalıklarının kök nedenlerini araştırır, benzer olayların yaşanmaması için düzeltici faaliyet önerilerini sunar.
Örnek:
Kök Neden Analizi: Bir çalışanın elini kesmesi sonrası sadece "dikkatsizlik" deyip geçmek yerine; kesilmeye dayanıklı eldiven eksikliği, yetersiz aydınlatma veya makine bıçağının körelmesi gibi asıl nedenlerin (5 Neden Analizi ile) ortaya çıkarılması.
Ramak Kala Olaylar: Ölüm veya yaralanmaya neden olmayan ancak zarar verme potansiyeli taşıyan "ramak kala" olayları titizlikle inceler ve risk artmadan müdahale eder.
Örnek:
Ramak Kala Bildirim Sistemi: Bir personelin yüksekten düşen bir parçadan kıl payı kurtulmasını raporlaması üzerine, o bölgedeki istifleme yönteminin derhal değiştirilmesi.
Benzer Kazaların Önlenmesi: X şubesinde devrilen bir raf sonrası, şirketin tüm diğer şubelerindeki rafların duvara sabitlenmesi için bir "güvenlik uyarısı" (safety alert) yayımlanması.
İş kazası ve meslek hastalığı araştırması, sadece "ne olduğunu" bulmak değil, kök nedenlere inerek "tekrarını nasıl önleriz" sorusuna yanıt aramaktır. Bir iş güvenliği uzmanı için bu süreç genellikle şu sistematik adımlarla yürütülür:
1. Acil Durum Yönetimi ve Alanın Korunması
Olay meydana gelir gelmez ilk öncelik güvenliği sağlamaktır.
İlkyardım ve Tahliye: Yaralıya müdahale edilir ve sağlık kuruluşuna sevki sağlanır.
Güvenlik Önlemleri: İkinci bir kazayı önlemek için enerji hatları kesilir, makine durdurulur veya alan boşaltılır.
Olay Yerinin Korunması: Delillerin bozulmaması (ekipman yerleri, parçalar, izler) için alan şeritlerle çevrilerek giriş-çıkış kapatılır.
2. Veri ve Kanıt Toplama
Sıcağı sıcağına bilgi toplamak, olayın objektif analizini sağlar.
Görsel Kanıtlar: Olay yerinin farklı açılardan fotoğrafları çekilir, video kayıtları alınır.
Fiziksel Kanıtlar: Arızalı parçalar, koruyucu ekipmanlar (PPE), kullanılan el aletleri muhafaza altına alınır.
Doküman İncelemesi: Risk değerlendirmesi, eğitim formları, periyodik kontrol raporları, iş talimatları ve bakım kayıtları incelenir.
3. Görüşmelerin Yapılması (Mülakatlar)
Olayı görenlerin veya dahil olanların ifadeleri alınır.
Kaza Mağduru: Sağlık durumu elverdiğinde olay anını anlatması istenir.
Görgü Tanıkları: Çevredeki çalışanların ifadeleri alınır (yönlendirme yapmadan, sadece ne gördükleri sorulur).
Yöneticiler: O anki iş planı ve talimatlar hakkında bilgi alınır.
4. Analiz ve Kök Neden Tespiti
"Neden?" sorusu, asıl sorunu bulana kadar (genellikle 5 kez) sorulur.
Doğrudan Nedenler: Güvensiz hareketler (hızlı çalışma) veya güvensiz durumlar (kırık korkuluk).
Dolaylı Nedenler: Eğitim eksikliği, yorgunluk, yetersiz aydınlatma.
Kök Nedenler: Yönetim sistemindeki boşluklar, yetersiz denetim, zayıf güvenlik kültürü veya bütçe kısıtları.
5. Raporlama ve Düzeltici-Önleyici Faaliyetler (DÖF)
Elde edilen bulgular resmi bir rapora dönüştürülür.
Rapor İçeriği: Olayın özeti, analiz sonuçları ve fotoğraflar eklenir.
Aksiyon Planı: Benzer bir kazanın tekrar etmemesi için somut adımlar (teknik iyileştirme, eğitim güncellemesi vb.) belirlenir.
Sorumlular ve Termin: Kimin, hangi önlemi, ne zamana kadar yapacağı netleştirilir.
6. Takip ve Değerlendirme
Önerilen önlemlerin uygulanıp uygulanmadığı ve etkili olup olmadığı denetlenir. Eğer önlem alındıktan sonra benzer riskler devam ediyorsa, süreç başa dönülerek yeniden analiz edilir.
Önemli Not: İş kazası bildirimlerinin (Türkiye'de SGK'ya) kazadan sonraki 3 iş günü içinde yapılması yasal bir zorunluluktur.
4. Kaynağında Koruma ve Çalışan Katılımı
Güvenlik kültürünün tabana yayılması ve risklerin bertaraf edilmesi için katılımcı bir yaklaşım sergilenir. Tehlikeyi sadece maske veya eldivenle geçiştirmek yerine, sorunu kökten çözmeyi esas alır.
Tehlikelerin Kaynağında Yok Edilmesi: Öncelik her zaman tehlikeyi kaynağında kurutmaktır. Bu noktada gerekirse teknik ölçümlere dayalı değerlendirmeler yapılır.
Örnek:
İkame Yöntemi: Temizlikte kullanılan ve solunum yoluna zarar veren ağır kimyasal bir çözücünün yerine, aynı işi gören daha zararsız, su bazlı bir kimyasalın kullanılmasını sağlamak.
Mühendislik Önlemi: Aşırı toz çıkaran bir kırma makinesinin etrafına toz emme sistemi (lokal aspirasyon) kurularak tozun ortama yayılmasını engellemek.
1. Tehlikenin Yok Edilmesi (Elimination)
Tehlike kaynağının iş yerinden tamamen fiziksel olarak kaldırılmasıdır. Bu aşamada risk sıfıra iner.
Örnek: Gürültü yapan eski bir jeneratörün tamamen sökülmesi ve enerjinin dış şebekeden alınması.
Örnek: Kimyasal kullanımını gerektiren bir işlemin, kimyasal gerektirmeyen mekanik bir yöntemle (örneğin lazer kesim) yapılması.
2. İkame / Yerine Koyma (Substitution)
Tehlikeli olanın, daha az tehlikeli olanla değiştirilmesidir. Tehlike yok olmaz ama şiddeti azalır.
Örnek: Parlayıcı-patlayıcı bir temizlik maddesi yerine yanıcı olmayan bir deterjan kullanılması.
Örnek: Kurşun içeren boya yerine su bazlı boya kullanılması.
3. Mühendislik Kontrolleri (Engineering Controls)
Tehlikeyi kaynağında hapseden veya çalışanı tehlikeden fiziksel olarak izole eden çözümlerdir.
Örnek: Makine koruyucuları (siperlikler), yerel egzoz havalandırma sistemleri, ses yalıtımı.
4. İdari Kontroller (Administrative Controls)
Güvenli çalışma yöntemleri, işaretler ve eğitimler yoluyla maruziyetin azaltılmasıdır.
Örnek: Tehlikeli alana giriş yetkilerinin kısıtlanması, çalışma sürelerinin rotasyonla ayarlanması, "Dikkat!" levhaları.
5. Kişisel Koruyucu Donanım (KKD)
Tüm önlemler alındıktan sonra kalan artık risklere karşı çalışanın üzerine giydiği ekipmanlardır.
Örnek: Çelik burunlu ayakkabı, baret, kulaklık.
Çalışanlarla İş Birliği: Güvenlik önlemleri belirlenirken çalışanların veya temsilcilerin görüşleri alınarak uygulamaların sahiplenilmesi sağlanır.
Örnek:
Çalışan Temsilcisi Toplantıları: Yeni alınacak bir iş ayakkabısı modeline karar vermeden önce, sahada çalışan işçilerin görüşlerini alarak ayak ergonomisine en uygun modeli seçmek.
1. Katılım ve Danışma (Temel Atma)
İş birliğinin ilk adımı, çalışanı "izleyici" konumundan çıkarıp "paydaş" konumuna getirmektir.
İSG Kurulları: Çalışan temsilcilerinin kurul toplantılarına aktif katılımını sağlamak.
Görüş Alma: Risk değerlendirmesi yapılırken veya yeni bir ekipman alınırken doğrudan o işi yapan personelin fikrini sormak.
Açık Kapı Politikası: Çalışanların korkmadan tehlikeleri ihbar edebileceği bir güven ortamı oluşturmak.
2. Risk Analizinde İş Birliği (Saha Uygulaması)
En iyi risk analizi, masa başında değil sahada çalışanla birlikte yapılandır.
Tehlike Avı: Çalışanlarla birlikte sahaya çıkıp "Seni burada ne zorluyor?" veya "Burada daha önce hiç kıl payı kaza atlattın mı?" gibi sorularla gizli tehlikeleri belirlemek.
Ramak Kala Bildirimleri: Çalışanları, kaza potansiyeli taşıyan olayları raporlamaya teşvik etmek ve bu bildirimleri ödüllendirmek.
3. Eğitim ve Farkındalık (Geliştirme)
Eğitimler tek taraflı bir dikte değil, interaktif birer atölye çalışması olmalıdır.
Uygulamalı Eğitim: Teorik anlatım yerine, Kişisel Koruyucu Donanımların (KKD) neden ve nasıl kullanıldığını çalışanın bizzat denemesini sağlamak.
Araç Başı Konuşmaları (Toolbox): Her sabah işe başlamadan önce 5-10 dakikalık kısa, o günkü işe özel güvenlik sohbetleri yapmak.
4. Denetim ve Geri Bildirim (Kontrol)
Denetimler bir "polisiye takip" değil, "iyileştirme fırsatı" olarak sunulmalıdır.
Pozitif Pekiştirme: Sadece hataları değil, güvenli davranış sergileyen çalışanları da fark edip takdir etmek.
Düzeltici Faaliyetler: Tespit edilen bir eksiklik giderildiğinde, bunu öneriyi veren çalışana bildirmek ("Senin uyarın sayesinde bu önlemi aldık" mesajı vermek).
| Yöntem | Amaç |
| Görsel İletişim | Karmaşık kurallar yerine anlaşılır piktogramlar ve videolar kullanmak. |
| Saha Koçluğu | Hata yapanı cezalandırmak yerine, güvenli yöntemi yerinde göstermek. |
| Öneri Sistemi | En iyi güvenlik önerisini veren çalışanı sembolik de olsa ödüllendirmek. |
Yöneticilere Yol Gösterme: İşyeri amirlerine İSG konularında rehberlik ederek karşılaştıkları sorunların çözümünde aktif rol oynar.
1. Hazırlık ve Mevcut Durum Analizi
Yöneticinin karşısına çıkmadan önce elinizde somut veriler olmalıdır. Sayılarla konuşmak, yönetim diline uyum sağlamanızı kolaylaştırır.
Veri Toplama: Kaza oranları, ramak kala olaylar, devamsızlık süreleri ve yasal eksiklikleri raporlayın.
Maliyet Analizi: Kazaların doğrudan (tazminat, hastane) ve dolaylı (prestij kaybı, üretim durması, moral bozukluğu) maliyetlerini hesaplayın.
2. Mevzuat ve Sorumluluk Hatırlatması
Yöneticiler genellikle genel sorumluluklarını bilirler ancak hukuki detaylara hakim olmayabilirler.
Hukuki Çerçeve: 6331 sayılı İSG Kanunu kapsamındaki işveren vekilinin cezai ve hukuki sorumluluklarını net bir şekilde (korkutmadan, bilgilendirerek) aktarın.
Liderlik Vurgusu: İSG'nin yukarıdan aşağıya yayılan bir kültür olduğunu, yönetimin desteği olmadan sahadaki işçinin kurallara uymayacağını anlatın.
3. Stratejik Planlama ve Hedef Belirleme
Yöneticinin sürece dahil olması için ona net bir yol haritası sunun.
Kısa ve Uzun Vadeli Hedefler: "Sıfır kaza" vizyonuna giden yolda aylık veya yıllık dökümler yapın.
Önceliklendirme: "Hemen yapılması gerekenler" (yüksek riskli durumlar) ile "zamanla iyileştirilecekler" ayrımını yapın. Bu, yöneticinin bütçe planlamasını kolaylaştırır.
4. İletişim ve Geri Bildirim Mekanizması
Yöneticinin İSG süreçlerinden kopmamasını sağlayın.
Düzenli Raporlama: Karmaşık teknik raporlar yerine; grafikler içeren, basit ve sonuç odaklı yönetici özetleri sunun.
Saha Turları (Safety Walk): Yönetici ile birlikte periyodik saha ziyaretleri planlayın. Yöneticinin sahada bizzat görünmesi, çalışanlar üzerindeki en büyük motivasyon kaynağıdır.
5. Kültür Dönüşümü ve Teşvik
Güvenliği bir zorunluluktan çıkarıp bir kurum kültürü haline getirmek için yöneticiyi yönlendirin.
Ödüllendirme Sistemleri: Güvenli davranış sergileyen personelin yönetim tarafından takdir edilmesini (aylık ödüller vb.) önerin.
Kaynak Yönetimi: İSG için ayrılan bütçenin bir "yatırım" olduğunu, bu yatırımın uzun vadede verimliliği artıracağını somut örneklerle gösterin.
Uzman Tüyosu: "Neden?" Yerine "Nasıl?"
Yöneticiye sadece sorunları (Neden bu kaza oldu?) değil, her zaman çözümleri (Bunu nasıl engelleyebiliriz ve neye ihtiyacımız var?) götürün. Çözüm odaklı yaklaşım, uzmanlık otoritenizi güçlendirir.
5. Risk Değerlendirmesi ve Takip
Sürecin son aşaması, tespit edilen risklerin yönetilmesi ve önerilerin uygulanıp uygulanmadığının denetlenmesidir. Risk analizi yaşayan bir süreçtir; sadece kağıt üzerinde kalmaması için sürekli izlenmelidir.
Uygulama Takibi: Yapılan önerilerin sahada hayata geçirilip geçirilmediğini sürekli denetler.
Örnek:
Aksiyon Takibi: Risk analizinde "yüksek riskli" olarak belirlenen bir merdivenin kaymaz bantla kaplanması önerisinin, belirtilen termin süresinde yapılıp yapılmadığının sahada kontrol edilmesi.
1. Planlama ve Organizasyon
Uygulama başlamadan önce "neyin, nasıl ve kim tarafından" takip edileceği netleştirilir.
Aksiyon Planı Oluşturma: Risk analizinde belirlenen düzeltici ve önleyici faaliyetlerin (DÖF) takvimini hazırlamak.
Sorumluların Atanması: Her bir güvenlik önlemi için bir "muhatap" (ustabaşı, mühendis veya operatör) belirlenmesi.
Yöntem Belirleme: Takibin saha turuyla mı, kontrol listeleriyle (checklist) mi yoksa dijital yazılımlarla mı yapılacağına karar verilmesi.
2. Saha Denetimi ve Gözlem (Uygulama)
Bu aşama, kağıt üzerindeki önlemlerin fiziksel dünyaya aktarıldığı yerdir.
Yerinde İnceleme: İşçilerin KKD (Kişisel Koruyucu Donanım) kullanıp kullanmadığı, makine koruyucularının yerinde olup olmadığı denetlenir.
Çalışma İzin Sistemi: Yüksekte çalışma, kapalı alan veya sıcak çalışma gibi riskli işlerde "İş İzin Formları"nın takibi yapılır.
Ekipman Kontrolleri: İş ekipmanlarının periyodik kontrollerinin güncelliği kontrol edilir.
3. Veri Toplama ve Kayıt Tutma
Gözlemlerin resmiyete dökülmesi aşamasıdır.
Uygunsuzlukların Tespiti: Tespit edilen her bir eksiklik fotoğraflanır ve kayıt altına alınır.
Ramak Kala Bildirimleri: Henüz kazaya dönüşmemiş ancak tehlike arz eden olayların analizi yapılır.
4. Değerlendirme ve Raporlama (Kontrol Et)
Toplanan veriler analiz edilerek sistemin başarısı ölçülür.
Performans Ölçümü: "Belirlenen önlemlerin yüzde kaçı uygulandı?" sorusuna yanıt aranır.
Yönetim Gözden Geçirmesi: Takip sonuçları işverene veya İSG kuruluna raporlanır. Ciddi riskler için derhal durdurma yetkisi kullanılabilir.
5. Sürekli İyileştirme (Önlem Al)
Eğer takip aşamasında bir aksaklık görülürse, başa dönülerek sistem revize edilir.
DÖF Kapatma: Tespit edilen uygunsuzlukların giderilip giderilmediği kontrol edilerek dosya kapatılır.
Eğitim Güncelleme: Uygulama hataları personelin bilgi eksikliğinden kaynaklanıyorsa, özel "Toolbox" (iş başı) eğitimleri organize edilir.
Bir İSG Uzmanı İçin Altın Kural:
"Söylemediğin şey yapılmamış, yazmadığın şey söylenmemiş sayılır." Bu yüzden takip süreci tamamen dokümantasyon ve süreklilik odaklıdır.
Risk Analiz Katılımı: Risk değerlendirme çalışmalarına katılarak, analiz sonuçlarına göre alınacak önlemleri belirler ve bu sürecin takibini yapar.
Örnek:
Süreç Bazlı Analiz: Ofis çalışanları için ergonomik risk analizi yapılırken; sadece masaları değil, personelin oturuş bozukluklarını ve ekran karşısında geçirdiği süreleri de takip ederek iyileştirme önermek.
Değişim Yönetimi: İşletmede üretim hızı %20 artırıldığında, bu hız artışının çalışanlar üzerindeki stres ve yorgunluk etkisini hesaplayarak risk analizini bu yeni duruma göre revize etmek.
1. Ekibin Oluşturulması (Hazırlık)
İş güvenliği uzmanı, analize başlamadan önce multidisipliner bir ekip kurar. Bu ekipte şu rollerin olması kritiktir:
İşveren veya vekili: Karar verici mekanizma olarak.
İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi: Teknik ve tıbbi rehberlik için.
Çalışan temsilcisi: Sahadaki riskleri en iyi bilen kişi olarak.
Destek elemanları: Arama-kurtarma, yangın ve ilk yardım ekiplerinden temsilciler.
Saha sorumluları: İlgili birimin ustabaşısı, formeni veya mühendisi.
2. Bilgi Toplama ve Saha Gözlemi
Ekip üyelerinin aktif katılımıyla çalışma ortamı taranır. Uzman burada şu soruları ekibe yönelterek katılımı teşvik eder:
"Burada daha önce hiç ramak kala olay yaşandı mı?"
"Mevcut makine koruyucuları operasyonu zorlaştırıyor mu?"
Metot: Sahada yürüyüş yaparak (Gemba Walk) tehlikeler yerinde tespit edilir.
3. Tehlikelerin Tanımlanması ve Analiz
Bu aşamada ekip, beyin fırtınası yöntemiyle potansiyel tehlikeleri listeler. Katılımcıların farklı bakış açıları önemlidir:
Teknik Personel: Mekanik ve elektriksel riskleri görür.
Çalışan Temsilcisi: Uygulamadaki (ergonomik veya psikososyal) aksaklıkları belirtir.
Hekim: Meslek hastalığı risklerine odaklanır.
4. Risklerin Derecelendirilmesi (Puanlama)
Seçilen metoda göre (Fine-Kinney, L Tipi Matris vb.) riskin olasılığı ve şiddeti puanlanır.
Kritik Nokta: Puanlama sadece uzmanın kararı değil, ekibin ortak mutabakatı ile yapılmalıdır. Sahadaki işçi "bu kaza her gün olabilir" diyorsa, olasılık puanı buna göre yükseltilir.
5. Kontrol Tedbirlerinin Kararlaştırılması
Riskleri kabul edilebilir seviyeye indirmek için çözüm önerileri geliştirilir. Katılım burada "uygulanabilirlik" açısından hayati önem taşır:
Önerilen önlem işi yavaşlatıyor mu?
Maliyeti ve verimliliği nasıl etkiliyor?
Hiyerarşi: Kaynağında yok etme, ikame, mühendislik önlemleri, idari önlemler ve en son KKD.
6. Kayıt, İmza ve İzleme
Analiz raporu hazırlandığında, ekibin tüm üyeleri dokümanı imzalar. Bu imza, "Riskleri gördüm, çözümde mutabıkım" onayıdır. Belirlenen aksiyon planı için termin süreleri (son tarihler) ve sorumlu kişiler atanır.
| Aşamalar | Katılımın Amacı |
| Planlama | Doğru yetkinlikteki kişileri seçmek |
| Tehlike Tespiti | Gözden kaçan "gizli" tehlikeleri bulmak |
| Değerlendirme | Gerçekçi bir risk puanı oluşturmak |
| Önlem Geliştirme | Uygulanabilir ve kalıcı çözümler üretmek |
Önemli Not: Rehberlik görevi, sadece bir tavsiye mekanizması değil; işletmenin yasal uyumunu sağlayan ve iş kazası maliyetlerini minimize eden profesyonel bir koruma kalkanıdır.
Kaynaklar:
* https://gemini.google.com
* https://isgkilavuzosgb.com/is-guvenligi-uzmanligi
* https://www.egeosgb.com.tr/hizmetlerimiz/is-guvenligi-uzmanligi
* https://isgkb.kku.edu.tr/Idari/Sayfa/Index?Sayfa=Gorev-Sorumluluk
* https://faosgb.com/news/isg-uzmanlarinin-gorev-ve-yetkileri-11.html
* https://www.donusumosgb.com/is-guvenligi-uzmanlarinin-gorevleri-nelerdir
* https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=16923&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
* https://www.yeniolusumosgb.com.tr/is-guvenligi-uzmani-kimdir-gorev-yetki-ve-sorumluklari-nelerdir